Obangsaek: năm màu chính của hanbok

Màu của hanbok không chỉ là chuyện sở thích. Xanh lam, đỏ, vàng, trắng và đen — mỗi màu gắn với một phương hướng, một mùa và một hành trong ngũ hành, và hệ thống đó gọi là obangsaek (오방색), năm màu chính. Khi đã biết mỗi màu đứng ở đâu, cách ghép jeogori (저고리), áo khoác ngắn, với chima (치마), váy quấn, sẽ hiện ra rõ ràng hơn nhiều.

Năm màu và năm phương

Các nguồn tư liệu di sản Hàn Quốc giải thích như sau.

• Cheong (청), xanh lam lục: phương đông, mùa xuân, hành mộc — nơi mặt trời mọc lên và cây cối quanh năm xanh.
• Jeok (적), đỏ: phương nam, mùa hạ, hành hoả — nơi mặt trời mạnh nhất.
• Hwang (황), vàng: trung ương, cuối hạ, hành thổ — chính giữa mặt đất, và ánh sáng.
• Baek (백), trắng: phương tây, mùa thu, hành kim — màu được đọc ra từ kim loại.
• Heuk (흑), đen: phương bắc, mùa đông, hành thuỷ — màu được đọc ra từ làn nước sâu.

Màu nguyên và màu pha

Năm màu này gọi là ojeongsaek (오정색), tức các màu nguyên. Pha trộn chúng với nhau cho ra ogansaek (오간색): noksaek (녹색) xanh lục, hongsaek (홍색) đỏ nhạt, byeoksaek (벽색) xanh lam nhạt, jasaek (자색) tím và yuhwangsaek (유황색) vàng lưu huỳnh xỉn. Xanh lục nằm giữa phương đông (mộc) và trung ương (thổ), tím nằm giữa phương nam (hoả) và phương bắc (thuỷ). Màu nguyên thuộc dương, màu pha thuộc âm. Hanbok của người lớn hiếm khi dùng thẳng các sắc nguyên — chúng thường được hạ độ bão hoà xuống một hai bậc.

Màu sắc làm gì trên bộ áo

Màu vừa mang thân phận vừa mang lời cầu chúc. Vàng là màu của hoàng đế, nên các vua triều Joseon mặc gollyongpo (곤룡포) màu đỏ, chiếc long bào của nhà vua, và chỉ khoác màu vàng sau khi Đế quốc Đại Hàn được tuyên bố năm 1897. Phẩm phục quan lại cũng phân theo màu: chi tiết đổi thay qua từng thời, nhưng đại thể là đỏ cho phẩm cao nhất, xanh lam cho bậc dưới, xanh lục cho phẩm thấp nhất. Đỏ xua đuổi vận rủi, vì thế cô dâu điểm yeonji gonji (연지곤지), những chấm đỏ trên hai má và trên trán. Trắng là màu thường ngày của dân thường. Namsaek kkeutdong (남색 끝동), phần viền màu xanh chàm ở đầu tay áo, được nói là dấu hiệu của người phụ nữ đã sinh con trai.

Cách phối màu

• Nogui-hongsang (녹의홍상): jeogori màu yeondu (연두) xanh lục non đi với chima màu dahong (다홍) đỏ thắm, một cặp màu bổ túc dành cho cô dâu mới hoặc cho ngày vui.
• Hoejang (회장), lối viền tương phản: banhoejang (반회장) đặt màu thứ hai lên cổ áo, cổ tay và dải buộc; samhoejang (삼회장) thêm cả gyeonmagi (곁마기), mảnh vải dưới nách.
• Saekdong (색동): vải tay áo ghép từ những dải màu, chủ yếu là bốn màu nguyên đỏ, xanh lam, vàng và trắng, đôi khi thêm hoặc bỏ bớt các màu pha.

Nguyên tắc khi làm là để những mảng lớn thật giản dị và giữ cho phần tương phản mạnh thật hẹp. Vì thế saekdong chỉ chạy từ vai xuống cổ tay còn thân áo thì để yên. Tuổi tác cũng làm cán cân xê dịch: người trẻ mặc những cặp màu gắt hơn, người lớn tuổi chọn độ bão hoà thấp hơn.

Khác nhau theo vùng và theo nhà

Riêng lễ phục cưới đã khác nhau. Gaeseong dùng chiếc wonsam (원삼) đơn màu xanh lục non, tức áo lễ khoác ngoài, với viền đỏ và tay saekdong; Pyeongyang dùng jeogori banhoejang màu xanh lục với viền cổ tay xanh chàm; Jeollabuk-do dùng wonsam đơn màu xanh lam với cổ áo và dải buộc màu đỏ. Nguồn gốc của saekdong cũng còn tranh cãi — một cách kể truy nó về các nhà sư thời Goryeo, cách kể khác cho rằng đó là việc gom đủ ngũ hành để ngăn điều dữ. Mặc thử một bộ hanbok là cách nhanh nhất để thấy những cặp màu này hoạt động thế nào khi cơ thể chuyển động.